Jak ocenić poprawność dokumentów wprowadzających wyrób budowlany do obrotu

Uczestnicy procesu budowlanego często zadają podstawowe pytanie: „Czy wyroby budowlane mogą być zastosowane w obiekcie budowlanym na podstawie przedstawionych dokumentów?” Doświadczenie pokazuje, że odpowiedź na nie wprost pada rzadko. Wiedzy w tym zakresie brakuje każdemu: rzeczoznawcom ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych, rzeczoznawcom budowlanym i innym osobom zajmującym się na co dzień sprawami ochrony przeciwpożarowej budynków i budowli, a także przedstawicielom firm działających w tej dziedzinie.

Zastosowanie wyrobu budowlanego z niewłaściwie udokumentowanymi lub nieudokumentowanymi wymaganymi właściwościami użytkowymi (zasadniczymi charakterystykami) może spowodować poważne konsekwencje w odniesieniu do obiektu budowlanego:

• wstrzymanie czynności odbiorowych,

• negatywną opinię organów kontrolujących i decydujących o wydaniu
  pozwolenia na użytkowanie,

• pozbawienie ochrony ubezpieczeniowej.

Dla uczestników procesu budowlanego konsekwencję przedstawienia niewłaściwych dokumentów stanowi odpowiedzialność karna. Dlatego istotna jest edukacja środowiska i próba odpowiedzi na trudne pytania związane z weryfikacją dokumentów wprowadzających wyroby budowlane do obrotu i możliwości zastosowania ich w procesie budowlanym. W niniejszym artykule postaramy się dać na nie odpowiedź.

Wprowadzenie wyrobu budowlanego do obrotu odbywa się na podstawie systemu obowiązującego w państwach członkowskich Unii Europejskiej poprzez wdrożenie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 r. [1] (dalej: rozporządzenie UE), mającego za zadanie:

• zapewnić, aby obiekty budowlane były projektowane i wykonywane w sposób niezagrażający bezpieczeństwu ludzi, zwierząt domowych i mienia oraz niewywierający szkodliwego wpływu na środowisko,

• zapewnić prawidłowe działania rynku wewnętrznego wyrobów budowlanych oraz usunięcie przeszkód technicznych w dziedzinie budownictwa, poprzez ustanowienie zharmonizowanych specyfikacji technicznych, służących do oceny i wyrażania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych,

• uprościć prawo i uczynić je zrozumiałym oraz poprawić przejrzystość i skuteczność obecnie obowiązujących wymagań.
  ​

Podstawowymi aktami prawnymi dla wprowadzenia wyrobu budowlanego do obrotu i weryfikacji prawidłowości jego wprowadzenia są:

• wspomniane wyżej rozporządzenie UE [1],

• ustawa o wyrobach budowlanych [2],

• rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Budownictwa w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym [4].

​Podstawą wprowadzenia wyrobu budowlanego do obrotu jest dokonanie oceny i weryfikacji stałości właściwości użytkowych wyrobu budowlanego zgodnie z właściwym dla wyrobu dokumentem odniesienia przez:

• ocenę właściwości użytkowych wyrobu na podstawie badań lub obliczeń,

• przeprowadzenie zakładowej kontroli produkcji. W następstwie powyższych działań poświadczonych certyfikatem stałości właściwości użytkowych producent wystawia deklarację właściwości użytkowych (DWU) lub krajową deklarację właściwości użytkowych (KDWU) i odpowiednio dokonuje oznakowania wyrobu znakiem CE lub B. Rys. 1 przedstawia procedury postępowania przy ocenie dokumentów uprawniających wprowadzenia wyrobu budowlanego do obrotu na rynku krajowym i wymagane dokumenty.

Wyrób budowlany może być wprowadzony do obrotu na rynku Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG) oraz udostępniany na rynku krajowym w systemie europejskim wyłącznie na podstawie rozporządzenia [1], po oznakowaniu znakiem CE, na podstawie wystawionej wcześniej przez producenta deklaracji właściwości użytkowych (dalej DWU).

Wprowadzenie do obrotu wyrobu budowlanego w systemie europejskim i oznakowanie znakiem CE wymaga, aby wyrób budowlany był objęty zharmonizowaną normą wyrobu (dalej hEN) lub była wydana dla niego europejska ocena techniczna (dalej EOT). Producent przy wprowadzeniu takiego wyrobu do obrotu sporządza DWU. 

Deklaracja właściwości użytkowych

Jeżeli wyrób budowlany objęty hEN lub jest zgodny z wydaną dla niego EOT, to producent przy wprowadzeniu takiego wyrobu do obrotu sporządza DWU.

DWU jest dokumentem, który wyraża właściwości użytkowe wyrobów budowlanych w odniesieniu do zasadniczych charakterystyk tych wyrobów, zgodnie z odpowiednimi zharmonizowanymi specyfikacjami technicznymi.

Przez sporządzenie DWU producent przyjmuje na siebie odpowiedzialność za zgodność wyrobu budowlanego z zadeklarowanymi w ten sposób właściwościami użytkowymi. Jeżeli nie ma obiektywnych wskazań, że jest inaczej, państwa członkowskie przyjmują, że DWU sporządzona przez producenta jest dokładna i wiarygodna.

Oznakowanie CE

Oznakowanie CE umieszcza się na wyrobach budowlanych, dla których producent sporządził DWU. Po sporządzeniu i na podstawie DWU producent przygotowuje etykietę ze znakiem CE i umieszcza ją na wyrobie budowlanym lub w specyficznych przypadkach (np. czujki dymu) w dokumentacji technicznej wyrobu budowlanego dostarczanej razem z wyrobem.

Dla każdego wyrobu budowlanego objętego hEN, lub dla którego wydana została EOT, oznakowanie CE jest jedynym oznakowaniem potwierdzającym zgodność wyrobu budowlanego z deklarowanymi właściwościami użytkowymi w odniesieniu do jego zasadniczych charakterystyk, objętych normą zharmonizowaną lub EOT.

Wyrób budowlany może być wprowadzony do obrotu lub udostępniany na rynku krajowym na podstawie ustawy o wyrobach budowlanych [2] wyłącznie wtedy, gdy nie jest objęty hEN, nie została wydana dla niego EOT i jeżeli został oznakowany znakiem budowlanym B na podstawie wystawionej wcześniej przez producenta KDWU.

Wprowadzenie do obrotu wyrobu budowlanego w systemie krajowym i oznakowanie znakiem budowlanym B wymaga, aby dla wyrobu budowlanego istniała opublikowana Polska Norma (PN) wyrobu lub została dla niego wydana krajowa ocena techniczna (dalej KOT). W szczególnych przypadkach, jeżeli wyrób budowlany ma właściwości użytkowe (zasadnicze charakterystyki) inne od opisanych w normie, może zostać wydana dla niego KOT. 

Krajowa deklaracja właściwości użytkowych

Jeżeli wyrób budowlany nie jest objęty hEN, a jest zgodny z Polską Normą (PN) lub wydaną dla niego KOT, to producent przy wprowadzeniu takiego wyrobu do obrotu sporządza krajową deklarację właściwości użytkowych (KDWU) i znakuje wyrób znakiem budowlanym B. 

KDWU jest dokumentem, który wyraża te właściwości użytkowe wyrobów budowlanych, które mają wpływ na spełnienie wymagań podstawowych przez obiekty budowlane, zgodnie z zamierzonym zastosowaniem wyrobu określonym we właściwej dla niego Polskiej Normie (PN) wyrobu lub w KOT.

Grupy wyrobów budowlanych objętych obowiązkiem sporządzania KDWU oraz wymagane dla tych wyrobów krajowe systemy związane z oceną i weryfikacją stałości właściwości użytkowych wyrobu budowlanego określa załącznik nr 1 do rozporządzenia w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym [4].

Rys. 1. Procedury postępowania przy ocenie dokumentów uprawniających do wprowadzania wyrobów budowlanych do obrotu

Oznakowanie wyrobu znakiem budowlanym B

Oznakowanie znakiem budowlanym B umieszcza się na wyrobach budowlanych, dla których producent sporządził KDWU. 

Producent znakuje wyrób budowlany znakiem budowlanym B przed wprowadzeniem go do obrotu lub udostępnieniem na rynku krajowym. Znak budowlany umieszcza się w sposób widoczny, czytelny i trwały, bezpośrednio na wyrobie budowlanym albo na etykiecie przymocowanej do tego wyrobu. Jeżeli umieszczenie znaku budowlanego w sposób opisany wyżej nie jest możliwe z uwagi na wielkość lub charakter wyrobu budowlanego, umieszcza się go na opakowaniu jednostkowym lub opakowaniu zbiorczym wyrobu budowlanego albo na dokumentach towarzyszących wyrobowi.

Do jednostkowego zastosowania w obiekcie budowlanym zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o wyrobach budowlanych [2] dopuszczone są wyroby budowlane wykonane według indywidualnej dokumentacji technicznej sporządzonej przez projektanta obiektu lub z nim uzgodnionej, dla których producent wydał oświadczenie, że zapewniono zgodność wyrobu budowlanego z tą dokumentacją oraz z przepisami.

Z procedury jednostkowego zastosowania wyrobu wyłączone są wyroby objęte hEN lub zgodne z wydaną dla nich EOT.

Jeśli jedna z zasadniczych cech wprowadzonego do obrotu wyrobu budowlanego jest inna niż określona w hEN, producent ma możliwość wprowadzenia wyrobu do obrotu na podstawie indywidualnej dokumentacji technicznej (IDT). Dokumentacja ta powinna zawierać opis rozwiązania konstrukcyjnego, charakterystykę materiałową i informację dotyczącą projektowanych właściwości użytkowych wyrobu budowlanego oraz określać warunki jego zastosowania w danym obiekcie budowlanym, a także – w miarę potrzeb – instrukcję obsługi i eksploatacji.

Producent wyrobu wydaje oświadczenie, że zapewniono zgodność wyrobu budowlanego z tą dokumentacją oraz z przepisami

Wyrób budowlany można wprowadzić do obrotu na podstawie ustawy o wyrobach budowlanych [2]. Ustawa ta wyraża tak zwaną zasadę wzajemnego uznawania, o której jest mowa w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 764/2008 z dnia 9 lipca 2008 r. Wyżej wymienione rozporządzenie ustanawia procedury dotyczące stosowania niektórych krajowych przepisów technicznych do produktów wprowadzonych legalnie do obrotu w innym państwie członkowskim oraz uchyla decyzję nr 3052/95/WE (Dz.Urz. UE L 218 z 13 sierpnia 2008 r., str. 21).

Zasada wzajemnego uznawania, wynikająca z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich, jest jednym ze sposobów zapewniania swobodnego przepływu towarów w ramach rynku wewnętrznego. Wzajemne uznawanie dotyczy produktów, które nie podlegają środkom harmonizującym na szczeblu Wspólnoty (tj. odrębnym uregulowaniom ustanowionym na poziomie Wspólnoty) lub aspektów produktu nieobjętych zakresem zastosowania takich przepisów.

Zgodnie z tą zasadą państwo członkowskie nie może zakazać sprzedaży na swoim terytorium produktów, które zostały wprowadzone legalnie do obrotu w innym państwie członkowskim, nawet jeśli te produkty zostały wytworzone zgodnie z przepisami technicznymi innymi niż przepisy, które dotyczą produktów krajowych.

Jeżeli wyrób budowlany nieobjęty zakresem przedmiotowym zharmonizowanych specyfikacji technicznych został legalnie wprowadzony do obrotu w innym państwie członkowskim, może być udostępniony na rynku krajowym wówczas gdy jego właściwości użytkowe umożliwiają spełnienie podstawowych wymagań przez obiekty budowlane zaprojektowane i budowane, w sposób określony w przepisach techniczno-budowlanych oraz zgodnie z zasadami wiedzy technicznej a także gdy spełnione są pozostałe wymagania wynikające z art. 5 ust. 3 ustawy o wyrobach budowlanych [2].

Wprowadzenie wyrobu budowlanego do obrotu oznacza jego udostępnienie po raz pierwszy na terytorium państwa członkowskiego UE lub EFTA przez producenta, upoważnionego przedstawiciela lub importera, w celu jego używania lub dystrybucji.

Potwierdzenie poprawności zastosowania wyrobu budowlanego w obiekcie to czynność należąca do uczestników procesu budowlanego, którzy ponoszą odpowiedzialność za użycie konkretnego wyrobu budowlanego w danym obiekcie budowlanym, w sposób zapewniający zgodność z przeznaczeniem wyrobu, określonym w DWU oraz spełnienie wymagań podstawowych określonych w art. 5 ust. 1 ustawy Prawo budowlane [3].

Zasady stosowania wyrobów budowlanych, przy wykonywaniu robót budowlanych, określa przede wszystkim art. 10 Prawa budowlanego [3]. Z przepisu tego wynikają trzy wymagania podstawowe, dotyczące możliwości zastosowania danego wyrobu budowlanego, przy wykonywaniu robót budowlanych:

• właściwości użytkowe (zasadnicze charakterystyki) tego wyrobu umożliwiają, prawidłowo zaprojektowanym i wykonanym obiektom budowlanym, spełnienie podstawowych wymagań (przedstawionych w załączniku I do rozporządzenia UE [1],

• wyrób budowlany został wprowadzony do obrotu lub udostępniony na rynku krajowym, zgodnie z przepisami odrębnymi,

• jest on stosowany zgodnie z zamierzonym zastosowaniem.

Należy pamiętać, że nie wszystkie wyroby budowlane wprowadzone do obrotu lub udostępnione na rynku zgodnie z przepisami odrębnymi mogą być stosowane przy wykonywaniu danych robót budowlanych.

Osobami odpowiedzialnymi za bezpieczne wykonanie obiektów budowlanych (zgodnie z mającymi zastosowanie przepisami obowiązującymi na terytoriom Polski) są uczestnicy procesu budowlanego, w tym przede wszystkim projektant, kierownik budowy i inspektor nadzoru inwestorskiego. W tym zakresie ponoszą oni odpowiedzialność również karną. Oni zatem są zobowiązani stosować wyroby budowlane w sposób zapewniający zgodność z przepisami (w tym techniczno-budowlanymi) oraz spełniający wymagania podstawowe. To przede wszystkim oni jako osoby mające odpowiednie przygotowanie zawodowe decydują, czy dany wyrób budowlany, o określonych właściwościach użytkowych, może być zastosowany w konkretnym miejscu danego obiektu budowlanego.

W celu oceny poprawności dokumentów wprowadzających wyrób budowlany do obrotu i możliwości zastosowania wyrobu w obiekcie budowlanym, należy:

• sprawdzić na etykiecie wyrobu oznakowanie znakiem CE lub znakiem budowlanym B

Z informacji umieszczonych na etykiecie można ustalić istotne dane dotyczące podmiotu odpowiedzialnego (producenta oraz importera) za deklarowane ustawowo właściwości użytkowe (zasadnicze charakterystyki) wyrobu;

• sprawdzić przedstawioną do oceny kopię DWU lub KDWU, zwracając uwagę:

• czy zgodnie z art. 7 ust. 4 rozporządzenia UE [1] DWU jest dostarczana przez producenta w języku lub językach wymaganych przez państwo członkowskie, w którym wyrób jest udostępniony,

• na własnoręczny podpis, zawierający imię i nazwisko osoby upoważnionej do reprezentowania firmy, który umożliwia identyfikację przedstawiciela producenta biorącego na siebie odpowiedzialność za deklarowane właściwości wyrobu. Nie dopuszcza się DWU z umieszczonym na niej faksymile* podpisu,

• na rodzaj i numer specyfikacji technicznej: hEN, EOT lub KOT, powołanej w DWU,

• sprawdzić, czy DWU zawiera zestawienie wszystkich deklarowanych właściwości użytkowych (zasadniczych charakterystyk) przypisanych do wyrobu, w postaci tabeli lub listy; zestawienie deklarowanych właściwości użytkowych musi być, co do ilości i określenia, zgodne z określeniami właściwości użytkowych wyszczególnionych w tabeli w załączniku ZA lub ZZ hEN lub w specyfikacji technicznej (EOT lub KOT) z uwzględnieniem, że DWU zawiera:

• informacje na temat co najmniej jednej z deklarowanych właściwości użytkowych (zasadniczych charakterystyk) wyrobu budowlanego, odpowiednich dla deklarowanego zamierzonego zastosowania lub zamierzonych zastosowań,

• deklarowane właściwości użytkowe (zasadnicze charakterystyki) wyrobu budowlanego, wiążące się z zamierzonym zastosowaniem lub zastosowaniami, z uwzględnieniem przepisów odnoszących się do zamierzonego zastosowania lub zastosowań w miejscu, gdzie producent zamierza udostępnić wyrób na rynku,

• dla wymienionych w wykazie deklarowanych właściwości użytkowych (zasadniczych charakterystyk), co do których nie są deklarowane żadne właściwości podstawowe, muszą zostać wpisane litery „NPD” (właściwości użytkowe nieustalone, ang. no performance determined).

WAŻNE!

Nie należy żądać od producenta/ dostawcy/dystrybutora oryginału DWU. Przepisy rozporządzeń wykonawczych do ustawy o wyrobach budowlanych [2] jednoznacznie wskazują, że oryginał przechowuje producent i przedkłada właściwym organom kontroli (organom nadzoru budowlanego) na ich żądanie.

W wyjaśniającym piśmie Departamentu Wyrobów Budowlanych Głównego Urzędu Nadzoru Budowlanego) nr DWB.4131.89.2017 skierowanym do prezesa Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Producentów Zabezpieczeń Przeciwpożarowych i Sprzętu Ratowniczego jednoznacznie stwierdzono:

„Producent nie jest zobowiązany udostępniać odbiorcy wyrobów takich dokumentów (związanych z dokonaną oceną i weryfikacją stałości właściwości użytkowych) – jak krajowa ocena techniczna, certyfikat stałości właściwości użytkowych czy raport z badań klasyfikacyjnych. Przedstawiciel nadzoru inwestorskiego nie ma zatem podstaw prawnych, by skutecznie żądać od kierownika budowy lub producenta wymienionych dokumentów”.

Zharmonizowaną normą wyrobu (hEN) w rozumieniu rozporządzenia UE [1] jest norma podana w Dzienniku Urzędowym UE ustanawiającym zharmonizowane warunki wprowadzania wyrobu do obrotu wyrobów budowlanych.

Użytkownik procesu budowlanego, w celu oceny poprawności wystawienia otrzymanej od producenta kopii DWU, powinien między innymi sprawdzić wpisany w niej numer hEN. Numer (lub numery) hEN jest zamieszczony zarówno na etykiecie wyrobu, jak i wpisany we właściwym punkcie DWU.

Powołanie się na niewłaściwy numer hEN i jej datowanie jest podstawą do odrzucenia przedstawionej DWU i rozpoczęcia poszukiwania innego wyrobu budowlanego, który może być zastosowany w obiekcie budowlanym ze względu na jego właściwości użytkowe (zasadnicze charakterystyki wyrobu) i zamierzone zastosowanie.

Aby ocenić, czy zapisany w DWU numer normy:

• identyfikuje hEN,

• dotyczy zharmonizowanej normy wyrobu budowlanego, który ze względu na zasadnicze charakterystyki może być zastosowany w obiekcie budowlanym,

• należy zweryfikować odczytany numer normy i jej datowanie z wykazem zbiorczym hEN, ogłoszonym przez Komisję Europejską i opublikowanym w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej na stronie internetowej: https://ec.europa. eu/docsroom/documents/38863

Dokument zawierający aktualny wykaz zbiorczy zharmonizowanych norm wyrobów został opublikowany w Dzienniku Urzędowym UE i ogłoszony 2 grudnia 2022 r.

Od 2019 r. Komisja Europejska stosuje nową procedurę publikacji odniesień do zharmonizowanych specyfikacji technicznych w Dzienniku Urzędowym UE. Obecnie decyzje wykonawcze Komisji zawierają wyłącznie odniesienia do nowo publikowanych tytułów europejskich dokumentów oceny (EAD). Zatem pełen wykaz odniesień do tytułów EAD stanowi czytana łącznie lista odniesień do nich zawarta w ostatnim komunikacie Komisji Europejskiej wraz z późniejszymi decyzjami zmieniającymi. Informacji o EAD można szukać na stronie: https://www. itb.pl/eota.

Należy zwracać uwagę na to, czy w DWU została użyta hEN o numerze i dacie podanymi w aktualnym wykazie zbiorczym hEN.

W Polsce mogą funkcjonować normy nowsze (dostępne w Polskim Komitecie Normalizacyjnym) niż wyszczególnione w przedstawionym wykazie hEN. Należy pamiętać, że nie można przywoływać ich w DWU do czasu, gdy zostaną opublikowane w Dzienniku Urzędowym UE.

Zgodnie z zapisami art. 6 ust. 3 rozporządzenia EU [1] DWU zawierać ma wykaz zasadniczych charakterystyk określonych w zharmonizowanych specyfikacjach technicznych dla zamierzonego zastosowania lub zastosowań wyrobu. Jeżeli w DWU przywołuje się dwie lub więcej zharmonizowane normy wyrobu to w punkcie „Deklarowane właściwości użytkowe” DWU należy zamieścić zestawienie łączne wszystkich właściwości użytkowych (zasadniczych charakterystyk) dotyczących wyrobu budowlanego ujęte w załączniku ZA lub ZZ każdej z wymienionych norm, z wyrażonymi poziomami i/lub klasami.

Producent jest zobowiązany zadeklarować co najmniej jedną właściwość użytkową zasadniczą charakterystykę) wyrobu budowlanego, która wiąże się z jego zamierzonym zastosowaniem. Zestawienie deklarowanych właściwości użytkowych musi być, co do ilości i określenia, zgodne z określeniami właściwości użytkowych wyszczególnionych w tabeli w załączniku ZA lub ZZ normy zharmonizowanej lub w specyfikacji technicznej (EOT lub KOT), z uwzględnieniem, że DWU zawiera:

• informacje na temat co najmniej jednej z deklarowanych właściwości użytkowych (zasadniczych charakterystyk) wyrobu budowlanego, odpowiednich dla deklarowanego zamierzonego zastosowania lub zamierzonych zastosowań, 

• deklarowane właściwości użytkowe (zasadnicze charakterystyki) wyrobu budowlanego, wiążące się z zamierzonym zastosowaniem lub zastosowaniami, z uwzględnieniem przepisów odnoszących się do zamierzonego zastosowania lub zastosowań w miejscu, gdzie producent zamierza udostępnić wyrób na rynku, 

• dla wymienionych w wykazie deklarowanych właściwości użytkowych (zasadniczych charakterystyk), co do których nie są deklarowane żadne właściwości podstawowe, muszą zostać wpisane litery „NPD” (właściwości użytkowe nieustalone, ang. no performance determined).

Istotne jest, aby dokonując wyboru na podstawie przekazanych DWU, wybierać wyrób, który w zestawieniu deklarowanych właściwości użytkowych zawiera najmniej liter „NPD” albo nie zawiera ich wcale.

Minimalna, wynikająca z praktyki inżynierskiej liczba deklarowanych przez producenta właściwości użytkowych (zasadniczych charakterystyk) będzie zawsze zależna od rodzaju wyrobu oraz miejsca i sposobu jego zastosowania. 

Decyzja o zaakceptowaniu dokumentów wprowadzających wyrób budowlany do obrotu może być trudna. W poszerzeniu wiedzy oraz wyjaśnieniu problemu pomóc może publikacja „Poradnik eksperta. Weryfikacja dokumentów wprowadzających wyrób budowlany do obrotu. Bezpieczeństwo pożarowe” [7]. W „Poradniku” znajdują się przykłady prawidłowo wystawionych dokumentów dopuszczających wyrób budowalny do obrotu (DWU oraz KDWU) wraz z opisem wymagań ułatwiających czytelnikowi ich weryfikację.

Poradnik zawiera również słownik podstawowych definicji związanych z wprowadzeniem wyrobu budowlanego do obrotu i dokumentami z tym związanymi.